In 2003 nam UNESCO een internationaal verdrag aan voor een vorm van erfgoed die je niet eenvoudig in een museumvitrine kunt zetten. Het gaat om tradities, rituelen, ambachten, feesten en andere culturele gebruiken die mensen aan volgende generaties doorgeven. Juist omdat zulke gebruiken door mensen worden beoefend, kunnen ze veranderen zonder hun betekenis meteen te verliezen.
Dat is de kern van immaterieel erfgoed. Het draait niet in de eerste plaats om een gebouw, voorwerp of landschap, maar om levende culturele praktijken. Denk aan een feest dat ieder jaar wordt georganiseerd, een ambacht dat van vakmens op leerling overgaat of een gebruik dat binnen een gemeenschap telkens opnieuw betekenis krijgt.
Wat is immaterieel erfgoed?
Immaterieel erfgoed bestaat uit culturele gebruiken, kennis en vaardigheden die groepen of gemeenschappen herkennen als onderdeel van hun erfgoed. Het kan gaan om tradities en rituelen, maar ook om muziek, dans, vertelkunst, ambachten, eetgewoonten, optochten of gebruiken rond belangrijke momenten in het leven.
Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland omschrijft het als levend erfgoed: het wordt van generatie op generatie doorgegeven, maar beweegt tegelijk mee met de tijd. Dat onderscheid is belangrijk. Een traditie hoeft niet precies hetzelfde te blijven als honderd jaar geleden om nog als erfgoed te kunnen worden ervaren.
Ook hoeft een culturele praktijk niet op een officiële lijst te staan om immaterieel erfgoed te zijn. De Nederlandse inventaris maakt bepaalde tradities, ambachten en gebruiken zichtbaar, maar is volgens het kenniscentrum geen instrument dat bepaalt wat wel of geen immaterieel erfgoed mag heten.
Het verschil met materieel erfgoed
Bij erfgoed denken veel mensen eerst aan kastelen, kerken, schilderijen of historische voorwerpen. Dat zijn tastbare vormen van erfgoed. Bij een rijksmonument staat bijvoorbeeld een gebouw of ander onroerend object centraal dat vanwege zijn cultuurhistorische waarde wordt beschermd.
Immaterieel erfgoed werkt anders. Een ambacht bestaat niet alleen uit het gereedschap dat ervoor wordt gebruikt, maar vooral uit de kennis en vaardigheid om het uit te voeren. Een feest bestaat niet alleen uit kostuums, muziek of versieringen, maar uit de mensen die het organiseren, de afspraken die zij maken en de betekenis die zij eraan geven.
Daarom zijn materieel en immaterieel erfgoed vaak met elkaar verbonden. Een historische molen kan een beschermd gebouw zijn, terwijl de kennis over het bedienen of onderhouden ervan als levende vakkennis wordt doorgegeven. Het tastbare object en de culturele praktijk zijn dan twee verschillende kanten van hetzelfde erfgoedverhaal.
Waarom verandering bij immaterieel erfgoed hoort
Bij een schilderij kan behoud betekenen dat beschadiging zoveel mogelijk wordt voorkomen. Bij een levende traditie zou volledige stilstand juist vreemd zijn. Mensen veranderen, gemeenschappen veranderen en de omgeving waarin een gebruik bestaat verandert mee.
Een feest kan nieuwe muziek krijgen, een ambacht kan ander gereedschap gebruiken en een oude gewoonte kan een nieuwe betekenis krijgen. Zulke veranderingen maken een traditie niet automatisch minder authentiek. De vraag is eerder of de mensen die het erfgoed dragen het gebruik nog herkennen, beoefenen en willen doorgeven.
Dat betekent ook dat discussie bij immaterieel erfgoed kan horen. Niet iedereen hoeft een traditie op dezelfde manier te waarderen. Binnen een gemeenschap kunnen opvattingen verschuiven en kunnen onderdelen worden aangepast of verdwijnen. Het levende karakter zit juist in die voortdurende omgang met het verleden.
Hoe wordt immaterieel erfgoed in Nederland geborgd?
Nederland voert het UNESCO-verdrag over immaterieel cultureel erfgoed uit met ondersteuning van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland. Sinds 2012 coördineert dit kenniscentrum die uitvoering. Een belangrijke taak is de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland, waarin uiteenlopende culturele praktijken zichtbaar worden gemaakt.
Bij immaterieel erfgoed wordt vaak gesproken over borgen in plaats van alleen beschermen. Borgen betekent dat omstandigheden worden gecreëerd waardoor een traditie, vaardigheid of gebruik kan worden voortgezet en doorgegeven. Dat kan bijvoorbeeld door kennis vast te leggen, nieuwe beoefenaars op te leiden, ruimte te vinden voor een activiteit of jongere generaties erbij te betrekken.
De mensen die het erfgoed daadwerkelijk beoefenen hebben daarbij een centrale rol. Een overheid of erfgoedinstelling kan ondersteunen, maar een levende traditie kan niet uitsluitend van bovenaf in stand worden gehouden. Zonder mensen die haar uitvoeren en er betekenis aan geven, blijft hooguit documentatie over.
Is de Nederlandse inventaris hetzelfde als de UNESCO-lijst?
Nee. De Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland en de internationale UNESCO-lijsten zijn niet hetzelfde. De Nederlandse inventaris is een groeiend overzicht van erfgoedpraktijken in Nederland. Voor internationale UNESCO-lijsten geldt een afzonderlijk traject waarbij landen erfgoed kunnen voordragen.
Een vermelding op een inventaris of internationale lijst moet bovendien niet worden gelezen als een ranglijst van belangrijke tradities. Een niet-geregistreerd gebruik kan voor een gemeenschap grote culturele betekenis hebben. Omgekeerd betekent officiële erkenning niet dat een traditie voortaan onveranderlijk moet worden uitgevoerd.
Die nuance voorkomt dat immaterieel erfgoed wordt behandeld alsof het een verzameling museumstukken is. De lijsten zijn vooral hulpmiddelen voor zichtbaarheid, kennisdeling en het nadenken over de toekomst van levende culturele praktijken.
Wie bepaalt of iets immaterieel erfgoed is?
De betrokken gemeenschap speelt een grote rol. Mensen moeten een praktijk zelf herkennen als iets dat zij belangrijk vinden en willen doorgeven. Dat maakt immaterieel erfgoed anders dan een keurmerk dat uitsluitend door een externe deskundige wordt toegekend.
Dat betekent niet dat iedere gewoonte automatisch voor officiële opname in een inventaris in aanmerking komt. Daarvoor bestaan procedures en criteria. Maar het bredere begrip immaterieel erfgoed is niet beperkt tot wat al formeel is geregistreerd.
Ook de tijd speelt mee. Sommige gebruiken verdwijnen, andere veranderen sterk en er ontstaan nieuwe culturele praktijken die later als erfgoed kunnen worden gezien. Een inventaris van levend erfgoed is daarom per definitie nooit helemaal af.
Waarom immaterieel erfgoed meer is dan nostalgie
Immaterieel erfgoed gaat over het verleden, maar bestaat alleen in het heden. Een traditie die niemand meer beoefent, kan historisch goed worden gedocumenteerd, maar is iets anders dan een levende praktijk die nog wordt uitgevoerd en doorgegeven.
Daarom draait het niet om het terugbrengen van een vermeend perfecte oude vorm. Het gaat om continuïteit mét verandering: mensen nemen iets over, passen het soms aan en geven het vervolgens opnieuw door. Dat proces kan identiteit en verbondenheid bieden, maar ook aanleiding geven tot debat over wat een gemeenschap wil behouden en wat zij wil veranderen.
Het UNESCO-verdrag uit 2003 begon dus met een ogenschijnlijke tegenstelling: hoe bescherm je iets dat juist moet kunnen veranderen? Bij immaterieel erfgoed ligt het antwoord niet in bevriezen, maar in ruimte geven aan mensen om kennis, gebruiken en vaardigheden levend door te geven.