Met schaaknotatie leg je een schaakpartij vast met letters, cijfers en een paar vaste tekens. Als je de velden op het bord kunt vinden en de afkortingen van de stukken kent, kun je de meeste gewone zetten vrijwel meteen lezen. Het systeem heet algebraïsche notatie: ieder veld heeft een vaste coördinaat en een zet vertelt welk stuk naar welk veld gaat.
Noteren is niet alleen handig voor wedstrijdschakers. Je kunt er een eigen partij mee terugspelen, een foutmoment terugvinden of een partij uit een boek volgen. Bij partijen die onder de gewone FIDE-wedstrijdregels vallen, moeten spelers hun zetten in beginsel zet voor zet vastleggen, op papier of via een goedgekeurd elektronisch notatieformulier. Er zijn uitzonderingen, bijvoorbeeld bij bepaalde vormen van tijdnood. De officiële Nederlandse FIDE-regels van de KNSB beschrijven zowel die verplichting als de algebraïsche notatie in aanhangsel C.
Hoe werkt schaaknotatie?
Het schaakbord heeft acht verticale lijnen met de letters a tot en met h en acht horizontale rijen met de cijfers 1 tot en met 8. Vanuit de witte kant loopt de onderste rij van a1 tot en met h1. Daardoor heeft elk van de 64 velden één unieke naam, zoals e4, c6 of h8.
Bij een gewone zet noteer je meestal de afkorting van het stuk en daarna het veld van aankomst. Een pion vormt de uitzondering: bij een gewone pionzet schrijf je alleen het aankomstveld op.
In het Nederlands worden de stukken zo afgekort:
- K = koning
- D = dame
- T = toren
- L = loper
- P = paard
Een pion krijgt dus geen letter. De zet e4 betekent dat een pion naar e4 gaat. Pf3 betekent dat een paard naar f3 gaat en Lb5dat een loper naar b5 gaat.
Schaaknotatie in een kort voorbeeld
Neem deze beginzetten:
1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5
Het cijfer 1 geeft het eerste zetpaar aan. Wit speelt eerst e4, daarna speelt zwart e5. Vervolgens gaat het witte paard naar f3 en het zwarte paard naar c6. Met Lb5 gaat de witte loper naar b5.
Je hoeft bij zo’n normale stukzet niet op te schrijven waar het stuk vandaan kwam. De stelling op het bord maakt duidelijk welk stuk de zet kan uitvoeren. Juist daardoor blijft de notatie compact.
Hoe noteer je slaan, schaak, mat en rokade?
Bij een slagzet wordt vaak een x gebruikt. Lxe5 betekent dat een loper iets op e5 slaat. Bij een pion vermeld je bij een slagzet ook de lijn waar de pion vandaan komt. exd5 betekent dus dat de pion van de e-lijn iets op d5 slaat. In de officiële regels mag de x worden toegevoegd; voor het leren en teruglezen maakt dat teken de zet meestal direct duidelijker.
Een + geeft schaak aan. Voor mat worden # of ++ gebruikt. Een zet als Dh5+ betekent dus dat de dame naar h5 gaat en schaak geeft.
Rokade heeft een eigen schrijfwijze. De korte rokade wordt genoteerd als 0-0 en de lange rokade als 0-0-0. Bij promotie volgt na de pionzet het nieuwe stuk. In de Nederlandse FIDE-notatie is d8D bijvoorbeeld een pion die op d8 promoveert tot dame.
Ook en passant kan worden verduidelijkt. Een notatie als exd6 e.p. geeft aan dat de pion van de e-lijn en passant op d6 slaat. Voor een beginner is dit minder belangrijk dan de basis: veldnamen, stukletters, gewone zetten en slagzetten.
Waarom staat er soms een extra letter of cijfer in een zet?
Soms kunnen twee gelijke stukken naar hetzelfde veld. Alleen Pf3 zou dan niet duidelijk maken welk paard wordt bedoeld. De notatie voegt daarom extra informatie toe over het vertrekpunt.
Wanneer het vertrekveld nodig is
Staan bijvoorbeeld twee paarden zo dat beide naar f3 kunnen, dan kan de lijn van vertrek worden toegevoegd. In de Nederlandse FIDE-regels staan voorbeelden als Pgf3 en Pef3. Daarmee is meteen duidelijk of het paard van de g-lijn of van de e-lijn naar f3 gaat.
Als twee gelijke stukken op dezelfde lijn staan en allebei hetzelfde aankomstveld kunnen bereiken, kan in plaats daarvan het cijfer van de vertrekrij nodig zijn. Dit lijkt in het begin ingewikkeld, maar het komt veel minder vaak voor dan gewone zetten. Je hoeft deze regel daarom niet als eerste uit je hoofd te leren.
Een langere notatie met het volledige vertrekveld is volgens de FIDE-regels ook mogelijk, bijvoorbeeld Pg1f3. Voor het lezen van gebruikelijke partijnotaties is de korte vorm echter de belangrijkste.
Waarom zie je online soms Nf3 in plaats van Pf3?
De letters van de stukken kunnen per taal verschillen. De FIDE staat toe dat spelers de afkortingen gebruiken die in hun land gebruikelijk zijn. In het Nederlands staat P voor paard, terwijl in de Engelse notatie N wordt gebruikt voor knight. De dame is in het Nederlands D, maar in het Engels Q van queen. Ook T wordt dan R van rook en L wordt B van bishop.
Daardoor kan dezelfde zet er anders uitzien zonder dat er op het bord iets anders gebeurt. Pf3 en Nf3 beschrijven dezelfde paardzet. Wie internationale schaakwebsites, databases of Engelstalige boeken gebruikt, komt de Engelse letters daarom vaak tegen.
De veldnamen veranderen niet. Een veld als f3 blijft f3 en een pionzet als e4 blijft e4. Als je dat onderscheid eenmaal kent, is omschakelen tussen Nederlandse en Engelse notatie meestal eenvoudig.
Hoe leer je schaaknotatie sneller?
De snelste manier is niet om alle regels tegelijk uit het hoofd te leren, maar om een korte partij daadwerkelijk te noteren en daarna terug te spelen. Begin met een bord waarop de coördinaten langs de rand zichtbaar zijn. Speel bijvoorbeeld tien zetten, schrijf elke zet op en zet daarna alle stukken terug in de beginstelling. Speel de partij vervolgens alleen aan de hand van je eigen notatie opnieuw.
Kom je op een andere stelling uit, dan weet je dat ergens een zet onduidelijk of verkeerd is genoteerd. Zo leer je sneller dan wanneer je alleen een lijst met symbolen bekijkt. Zodra gewone zetten goed gaan, kun je slagzetten, schaak, rokade en promotie toevoegen.
Notatie helpt bovendien om na een partij niet alleen naar de uitslag te kijken, maar naar de beslissingen die eraan voorafgingen. Wie ook bewuster wil kijken naar denkfouten en keuzes tijdens een partij, kan verder lezen over beter schaker worden.
Begin klein: noteer vandaag één korte partij van ongeveer tien zetten en speel die direct terug. Als de eindstelling klopt zonder dat je naar het oorspronkelijke spel hoeft te kijken, beheers je de basis al voldoende om met volledige partijen te oefenen.